Ένας ηλεκτρονικός ήχος πιάνου που να χαιρόμαστε να παίζουμε;

Πώς πρέπει να είναι ένας ήχος «πιάνου» ενός ηλεκτρονικού οργάνου (sampler, synthesizer) έτσι ώστε να χαίρεται κανείς να παίζει και να μπορεί να υλοποιήσει σε αυτό πιανιστικές σκέψεις;

Το πιάνο που ακούγεται εδώ

είναι από το Roland XV88, το hardware synthesizer που έχω και χρησιμοποιώ.

Είναι ένα πολύ παλιό όργανο και τα δείγματά του (samples) είναι πολύ μικρά, με τα σημερινά δεδομένα ο ήχος αυτός θα έπρεπε να είναι απαρχαιωμένος και άχρηστος. Και όμως, χάρις στην προσεκτική επεξεργασία των δειγμάτων και την σωστή ρύθμιση των παραμέτρων, ο ήχος αυτός έχει ακόμη κάποια χρησιμότητα. Αντίθετα, πολλοί σημερινοί ήχοι που χρησιμοποιούν δεκάδες ή και εκατοντάδες Mb δειγμάτων δεν ακούγονται ικανοποιητικά. Δεν έχω βρει μέχρι στιγμής έναν ικανοποιητικό ήχο πιάνου σε κάποιο ανοιχτό sampler format (sf2, sfz, Gigasampler, csound).
Δεν έχω ακούσει πολλούς από τους νεώτερους εμπορικούς ήχους σε κλειστά format (πχ. Kontakt) που κυκλοφορούν και από αυτούς που άκουσα μάλλον απογοητεύτηκα. Δεν ψάχνω για ένα «ρεαλιστικό» ηλεκτρονικό πιάνο αλλά για έναν ήχο «πιάνου» που να είναι απολαυστικός στο παίξιμο και λειτουργικός, δηλαδή να μπορεί να παίξει έναν ρόλο παρόμοιο με του πιάνου και να μπορεί να υλοποιήσει την μουσική που σκέπτεται ο πιανίστας.

Ακολουθεί μια πρόταση για την σύνθεση ενός τέτοιου ήχου.

1) Ομοιογένεια των δειγμάτων (samples).

Τα δείγματα πρέπει να είναι απολύτως ομοιογενή ως προς:
α) Την ένταση.
β) Το ηχόχρωμα.

Εδώ να σημειωθεί ότι στο πιάνο τα δυνατά χτυπήματα δεν έχουν μόνον μεγαλύτερη ένταση αλλά και πιο λαμπερό και μεταλλικό ηχόχρωμα. Αντίθετα τα απαλά χτυπήματα έχουν πιο σκοτεινό ήχο με λιγότερες αρμονικές. Για λόγους που θα δούμε παρακάτω («layers») το καλύτερο μάλλον είναι να ηχογραφηθούν τα δείγματα σε μια μέτρια προς ισχυρή ένταση.

Ακόμη και αν βρούμε ένα τέλεια χορδισμένο και ρυθμισμένο πιάνο η ηχογράφηση των δειγμάτων θα έχει σφάλματα και ατέλειες. Οι ατέλειες αυτές πρέπει να μετριαστούν με επεξεργασία των δειγμάτων..
Πολλοί αποφεύγουν την επεξεργασία φοβούμενοι ότι ο ήχος θα χάσει σε ρεαλιστικότητα. Ακόμη μια φορά: Δεν θέλουμε έναν «ρεαλιστικό» αλλά έναν ωραίο και λειτουργικό ήχο κάτω από τα δάχτυλά μας!

2) Τονική ακρίβεια των δειγμάτων.

Σε αυτόν τον κόσμο τέλεια χορδισμένο πιάνο δεν υπάρχει, ίσως χρειαστεί λοιπόν να επεξεργαστούμε τα δείγματα ως προς την συχνότητα.
Φυσικά, δείγματα όπου οι δύο ή τρεις χορδές που αντιστοιχούν στο ίδιο πλήκτρο δεν συμφωνούν απόλυτα πρέπει να αποκλεισθούν. Η ασυμφωνία αυτή είναι μάλλον αδύνατον να διορθωθεί με επεξεργασία.

Το αν θα προτιμήσουμε έναν τέλειο ισοσυγκερασμό ή ένα «τανυσμένο χόρδισμα» (stretched tuning)
https://en.wikipedia.org/wiki/Stretched_tuning
είναι βέβαια ένα άλλο θέμα.

3) Επίπεδα ή «στρώσεις» δειγμάτων («Layers»).

Αναφέρθηκε προηγουμένως ότι στο ακουστικό πιάνο τα δυνατά χτυπήματα έχουν πιο λαμπερό και μεταλλικό ήχο από τα απαλά.
Συνηθίζεται λοιπόν να ηχογραφούνται πολλαπλά δείγματα για το κάθε πλήκτρο με σκοπό να αποδοθούν αυτές οι ηχοχρωματικές διαφορές. Τα δείγματα ενεργοποιούνται ανάλογα με την MIDI ταχύτητα (velocity) με την οποία πατιέται το πλήκτρο και υποτίθεται ότι υπάρχει φροντίδα ώστε το πέρασμα από το ένα επίπεδο στο άλλο να γίνεται βαθμιαία.
Δυστυχώς έχω ακούσει πολλούς ωραίους ήχους να καταστρέφονται από την ανομοιομορφία που προκαλεί το πέρασμα από το ένα επίπεδο στο άλλο: Κατά την αύξηση ή μείωση της δυναμικής, σε κάποιο κρίσιμο σημείο, ο ήχος αλλάζει ηχόχρωμα εντελώς ξαφνικά, κάνοντας το σοβαρό παίξιμο σε ένα τέτοιο όργανο αδύνατο.

Νομίζω ότι υπάρχει καλύτερη λύση και την έχω δει αρκετές φορές στην πράξη: Μπορεί να εφαρμοστεί ένα φίλτρο εξαρτώμενο από την MIDI ταχύτητα (velocity). Για τις μεγάλες τιμές MIDI ταχύτητας το φίλτρο θα είναι ανοιχτό και βαθμιαία θα κλείνει για τις μικρές τιμές. Έτσι το ηχόχρωμα θα «αναπνέει» ανάλογα με την δυναμική, βαθμιαία και με συνέχεια. (Η «συνέχεια» εδώ εννοείται όπως στα μαθηματικά η «συνεχής συνάρτηση».)

4) Διάρκεια του ήχου (Decay Time)

Η διάρκεια του ήχου πρέπει να είναι διαφορετική και συγκεκριμένη για κάθε πλήκτρο. Γενικά τα μπάσα πλήκτρα έχουν μεγάλη διάρκεια ενώ εκείνα στην υψηλή περιοχή πολύ μικρότερη. Η διαφορά αυτή αναγκάζει τον συνθέτη να γράψει με συγκεκριμένο τρόπο, ιδιαίτερα αν υπάρχει και πεντάλ.
Η ακριβής κατανομή της διάρκειας ως προς την θέση του πλήκτρου (ακριβώς πόσο δηλαδή ελαττώνεται η διάρκεια του ήχου καθώς προχωρούμε προς τα δεξιά στο πληκτρολόγιο) έχει μεγάλη σημασία, όχι απλώς για την «ομορφιά» του ήχου αλλά για την δυνατότητα κατανόησης της μουσικής από τον ακροατή. Κομμάτια με πεντάλ που ακούγονται καλά και με σαφήνεια σε ένα συγκεκριμένο όργανο, μπορεί να ακούγονται συγκεχυμένα και ακατανόητα σε άλλο ηλεκτρονικό όργανο στο οποίο αυτή η ρύθμιση της διάρκειας ως προς την θέση του πλήκτρου έχει γίνει διαφορετικά.

Η λύση που ακολουθείται σήμερα είναι η εξής: Τα δείγματα δεν ανακυκλώνονται (loop) στο τέλος τους, αλλά κάθε πλήκτρο ηχογραφείται σε όλη του την διάρκεια, μέχρι δηλαδή το φυσικό σβήσιμο του ήχου.
Δεν είμαι σίγουρος ότι αυτή η λύση είναι πάντα η καλύτερη. Μερικές φορές ίσως να είναι χρήσιμο η διάρκεια των ήχων του ηλεκτρονικού πιάνου να είναι μεγαλύτερη από την αντίστοιχη του ακουστικού πιάνου για να έχουμε πλουσιότερο ήχο. Αυτό, είναι αλήθεια, θέτει σε κίνδυνο την σαφήνεια της μουσικής αλλά καλό είναι να μπορεί να ρυθμιστεί από τον ίδιο τον μουσικό, ανάλογα με την προτίμησή του.

5) Το πεντάλ

Το αδύνατο σημείο ενός ηλεκτρονικού πιάνου είναι βέβαια το πεντάλ. (Δηλαδή το δεξί, το πεντάλ «διαρκείας».)
Στο ακουστικό πιάνο με το πάτημα του πεντάλ δεν έχουμε μόνον κράτημα των προηγούμενων φθόγγων: Όλες οι χορδές απελευθερώνονται και μπορούν να συντονιστούν, οι ίδιες αλλά και οι αρμονικές τους. Το ηχητικό «νέφος» που δημιουργείται από τους συντονισμούς απαλύνει την δυσαρμονία από τις προηγούμενες κρατημένες νότες, τις τοποθετεί στο «βάθος» έτσι ώστε οι νέες νότες να προβάλλονται καθαρότερα και επομένως η μουσική να διατηρεί την σαφήνειά της. Αυτό το ηχητικό «νέφος» των συντονισμών βοηθά το μυαλό του ακροατή να αποφασίσει ποιές νότες είναι δομικά σημαντικές για την μουσική κατασκευή και ποιές είναι «κρατημένες».

Ο ακροατής δηλαδή δεν καταλαβαίνει αυτό που πραγματικά ακούγεται αλλά αυτό που εννοείται.
Το αποτέλεσμα αυτό είναι αδύνατον να επιτευχθεί ακριβώς στο ηλεκτρονικό πιάνο.

Μια λύση που χρησιμοποιείται είναι η χρήση δειγμάτων που έχουν ηχογραφηθεί με το πεντάλ πατημένο. Αυτό δίνει, πράγματι, πλουσιότερο ήχο, δεν αποδίδει όμως με ακρίβεια τον ήχο του ακουστικού πιάνου γιατί οι συντονισμοί που αναφέρθηκαν παραπάνω εξαρτώνται βέβαια από τον συνδυασμό των πλήκτρων που πατιούνται κάθε συγκεκριμένη στιγμή, ακόμη και αν το πεντάλ ανανεωθεί (πατηθεί ξανά).

Επομένως μουσικά κομμάτια που χρειάζονται οπωσδήποτε το (δεξί) πεντάλ του πιάνου για να ηχήσουν σύμφωνα με την πρόθεση του συνθέτη (π.χ. Σοπέν, Λιστ) δεν μπορούν να αποδοθούν σωστά σε ένα ηλεκτρονικό πιάνο.
Σκοπός μας πρέπει να είναι να μπορούν να παιχθούν κομμάτια που δεν χρειάζονται πεντάλ, ή κομμάτια με πεντάλ όπου ο συνθέτης γράφει από την αρχή για ηλεκτρονικό πιάνο και επομένως λαμβάνει υπόψιν τον ήχο του, γνωρίζει τι να περιμένει και προσαρμόζει ανάλογα την σύνθεσή του.

 

Advertisements