Musescore 2.1

Το Musescore στην έκδοση 2.1 έχει αρκετές νέες δυνατότητες και ήταν καιρός να το δοκιμάσω.

Χρησιμοποίησα μια παρτιτούρα πιάνου με κάποιες ιδιαίτερες δυσκολίες π.χ. πέρασμα μιας φωνής από το ένα πεντάγραμμο στο άλλο και τα κατάφερε αρκετά καλά.

https://imslp.org/wiki/Music_Drop_(Christias,_Michalis)

Η ανάγνωση του εγχειριδίου, όπως πάντα, εξακολουθεί να είναι απαραίτητη γιατί κάποιες δυνατότητες ή χειρισμοί δεν φαίνονται εύκολα.

Τυπώνει πολύ ωραία, έχει τους ίδιους μουσικούς χαρακτήρες με την Lilypond.

Advertisements

Ένας ηλεκτρονικός ήχος πιάνου που να χαιρόμαστε να παίζουμε;

Πώς πρέπει να είναι ένας ήχος «πιάνου» ενός ηλεκτρονικού οργάνου (sampler, synthesizer) έτσι ώστε να χαίρεται κανείς να παίζει και να μπορεί να υλοποιήσει σε αυτό πιανιστικές σκέψεις;

Το πιάνο που ακούγεται εδώ

είναι από το Roland XV88, το hardware synthesizer που έχω και χρησιμοποιώ.

Είναι ένα πολύ παλιό όργανο και τα δείγματά του (samples) είναι πολύ μικρά, με τα σημερινά δεδομένα ο ήχος αυτός θα έπρεπε να είναι απαρχαιωμένος και άχρηστος. Και όμως, χάρις στην προσεκτική επεξεργασία των δειγμάτων και την σωστή ρύθμιση των παραμέτρων, ο ήχος αυτός έχει ακόμη κάποια χρησιμότητα. Αντίθετα, πολλοί σημερινοί ήχοι που χρησιμοποιούν δεκάδες ή και εκατοντάδες Mb δειγμάτων δεν ακούγονται ικανοποιητικά. Δεν έχω βρει μέχρι στιγμής έναν ικανοποιητικό ήχο πιάνου σε κάποιο ανοιχτό sampler format (sf2, sfz, Gigasampler, csound).
Δεν έχω ακούσει πολλούς από τους νεώτερους εμπορικούς ήχους σε κλειστά format (πχ. Kontakt) που κυκλοφορούν και από αυτούς που άκουσα μάλλον απογοητεύτηκα. Δεν ψάχνω για ένα «ρεαλιστικό» ηλεκτρονικό πιάνο αλλά για έναν ήχο «πιάνου» που να είναι απολαυστικός στο παίξιμο και λειτουργικός, δηλαδή να μπορεί να παίξει έναν ρόλο παρόμοιο με του πιάνου και να μπορεί να υλοποιήσει την μουσική που σκέπτεται ο πιανίστας.

Ακολουθεί μια πρόταση για την σύνθεση ενός τέτοιου ήχου.

1) Ομοιογένεια των δειγμάτων (samples).

Τα δείγματα πρέπει να είναι απολύτως ομοιογενή ως προς:
α) Την ένταση.
β) Το ηχόχρωμα.

Εδώ να σημειωθεί ότι στο πιάνο τα δυνατά χτυπήματα δεν έχουν μόνον μεγαλύτερη ένταση αλλά και πιο λαμπερό και μεταλλικό ηχόχρωμα. Αντίθετα τα απαλά χτυπήματα έχουν πιο σκοτεινό ήχο με λιγότερες αρμονικές. Για λόγους που θα δούμε παρακάτω («layers») το καλύτερο μάλλον είναι να ηχογραφηθούν τα δείγματα σε μια μέτρια προς ισχυρή ένταση.

Ακόμη και αν βρούμε ένα τέλεια χορδισμένο και ρυθμισμένο πιάνο η ηχογράφηση των δειγμάτων θα έχει σφάλματα και ατέλειες. Οι ατέλειες αυτές πρέπει να μετριαστούν με επεξεργασία των δειγμάτων..
Πολλοί αποφεύγουν την επεξεργασία φοβούμενοι ότι ο ήχος θα χάσει σε ρεαλιστικότητα. Ακόμη μια φορά: Δεν θέλουμε έναν «ρεαλιστικό» αλλά έναν ωραίο και λειτουργικό ήχο κάτω από τα δάχτυλά μας!

2) Τονική ακρίβεια των δειγμάτων.

Σε αυτόν τον κόσμο τέλεια χορδισμένο πιάνο δεν υπάρχει, ίσως χρειαστεί λοιπόν να επεξεργαστούμε τα δείγματα ως προς την συχνότητα.
Φυσικά, δείγματα όπου οι δύο ή τρεις χορδές που αντιστοιχούν στο ίδιο πλήκτρο δεν συμφωνούν απόλυτα πρέπει να αποκλεισθούν. Η ασυμφωνία αυτή είναι μάλλον αδύνατον να διορθωθεί με επεξεργασία.

Το αν θα προτιμήσουμε έναν τέλειο ισοσυγκερασμό ή ένα «τανυσμένο χόρδισμα» (stretched tuning)
https://en.wikipedia.org/wiki/Stretched_tuning
είναι βέβαια ένα άλλο θέμα.

3) Επίπεδα ή «στρώσεις» δειγμάτων («Layers»).

Αναφέρθηκε προηγουμένως ότι στο ακουστικό πιάνο τα δυνατά χτυπήματα έχουν πιο λαμπερό και μεταλλικό ήχο από τα απαλά.
Συνηθίζεται λοιπόν να ηχογραφούνται πολλαπλά δείγματα για το κάθε πλήκτρο με σκοπό να αποδοθούν αυτές οι ηχοχρωματικές διαφορές. Τα δείγματα ενεργοποιούνται ανάλογα με την MIDI ταχύτητα (velocity) με την οποία πατιέται το πλήκτρο και υποτίθεται ότι υπάρχει φροντίδα ώστε το πέρασμα από το ένα επίπεδο στο άλλο να γίνεται βαθμιαία.
Δυστυχώς έχω ακούσει πολλούς ωραίους ήχους να καταστρέφονται από την ανομοιομορφία που προκαλεί το πέρασμα από το ένα επίπεδο στο άλλο: Κατά την αύξηση ή μείωση της δυναμικής, σε κάποιο κρίσιμο σημείο, ο ήχος αλλάζει ηχόχρωμα εντελώς ξαφνικά, κάνοντας το σοβαρό παίξιμο σε ένα τέτοιο όργανο αδύνατο.

Νομίζω ότι υπάρχει καλύτερη λύση και την έχω δει αρκετές φορές στην πράξη: Μπορεί να εφαρμοστεί ένα φίλτρο εξαρτώμενο από την MIDI ταχύτητα (velocity). Για τις μεγάλες τιμές MIDI ταχύτητας το φίλτρο θα είναι ανοιχτό και βαθμιαία θα κλείνει για τις μικρές τιμές. Έτσι το ηχόχρωμα θα «αναπνέει» ανάλογα με την δυναμική, βαθμιαία και με συνέχεια. (Η «συνέχεια» εδώ εννοείται όπως στα μαθηματικά η «συνεχής συνάρτηση».)

4) Διάρκεια του ήχου (Decay Time)

Η διάρκεια του ήχου πρέπει να είναι διαφορετική και συγκεκριμένη για κάθε πλήκτρο. Γενικά τα μπάσα πλήκτρα έχουν μεγάλη διάρκεια ενώ εκείνα στην υψηλή περιοχή πολύ μικρότερη. Η διαφορά αυτή αναγκάζει τον συνθέτη να γράψει με συγκεκριμένο τρόπο, ιδιαίτερα αν υπάρχει και πεντάλ.
Η ακριβής κατανομή της διάρκειας ως προς την θέση του πλήκτρου (ακριβώς πόσο δηλαδή ελαττώνεται η διάρκεια του ήχου καθώς προχωρούμε προς τα δεξιά στο πληκτρολόγιο) έχει μεγάλη σημασία, όχι απλώς για την «ομορφιά» του ήχου αλλά για την δυνατότητα κατανόησης της μουσικής από τον ακροατή. Κομμάτια με πεντάλ που ακούγονται καλά και με σαφήνεια σε ένα συγκεκριμένο όργανο, μπορεί να ακούγονται συγκεχυμένα και ακατανόητα σε άλλο ηλεκτρονικό όργανο στο οποίο αυτή η ρύθμιση της διάρκειας ως προς την θέση του πλήκτρου έχει γίνει διαφορετικά.

Η λύση που ακολουθείται σήμερα είναι η εξής: Τα δείγματα δεν ανακυκλώνονται (loop) στο τέλος τους, αλλά κάθε πλήκτρο ηχογραφείται σε όλη του την διάρκεια, μέχρι δηλαδή το φυσικό σβήσιμο του ήχου.
Δεν είμαι σίγουρος ότι αυτή η λύση είναι πάντα η καλύτερη. Μερικές φορές ίσως να είναι χρήσιμο η διάρκεια των ήχων του ηλεκτρονικού πιάνου να είναι μεγαλύτερη από την αντίστοιχη του ακουστικού πιάνου για να έχουμε πλουσιότερο ήχο. Αυτό, είναι αλήθεια, θέτει σε κίνδυνο την σαφήνεια της μουσικής αλλά καλό είναι να μπορεί να ρυθμιστεί από τον ίδιο τον μουσικό, ανάλογα με την προτίμησή του.

5) Το πεντάλ

Το αδύνατο σημείο ενός ηλεκτρονικού πιάνου είναι βέβαια το πεντάλ. (Δηλαδή το δεξί, το πεντάλ «διαρκείας».)
Στο ακουστικό πιάνο με το πάτημα του πεντάλ δεν έχουμε μόνον κράτημα των προηγούμενων φθόγγων: Όλες οι χορδές απελευθερώνονται και μπορούν να συντονιστούν, οι ίδιες αλλά και οι αρμονικές τους. Το ηχητικό «νέφος» που δημιουργείται από τους συντονισμούς απαλύνει την δυσαρμονία από τις προηγούμενες κρατημένες νότες, τις τοποθετεί στο «βάθος» έτσι ώστε οι νέες νότες να προβάλλονται καθαρότερα και επομένως η μουσική να διατηρεί την σαφήνειά της. Αυτό το ηχητικό «νέφος» των συντονισμών βοηθά το μυαλό του ακροατή να αποφασίσει ποιές νότες είναι δομικά σημαντικές για την μουσική κατασκευή και ποιές είναι «κρατημένες».

Ο ακροατής δηλαδή δεν καταλαβαίνει αυτό που πραγματικά ακούγεται αλλά αυτό που εννοείται.
Το αποτέλεσμα αυτό είναι αδύνατον να επιτευχθεί ακριβώς στο ηλεκτρονικό πιάνο.

Μια λύση που χρησιμοποιείται είναι η χρήση δειγμάτων που έχουν ηχογραφηθεί με το πεντάλ πατημένο. Αυτό δίνει, πράγματι, πλουσιότερο ήχο, δεν αποδίδει όμως με ακρίβεια τον ήχο του ακουστικού πιάνου γιατί οι συντονισμοί που αναφέρθηκαν παραπάνω εξαρτώνται βέβαια από τον συνδυασμό των πλήκτρων που πατιούνται κάθε συγκεκριμένη στιγμή, ακόμη και αν το πεντάλ ανανεωθεί (πατηθεί ξανά).

Επομένως μουσικά κομμάτια που χρειάζονται οπωσδήποτε το (δεξί) πεντάλ του πιάνου για να ηχήσουν σύμφωνα με την πρόθεση του συνθέτη (π.χ. Σοπέν, Λιστ) δεν μπορούν να αποδοθούν σωστά σε ένα ηλεκτρονικό πιάνο.
Σκοπός μας πρέπει να είναι να μπορούν να παιχθούν κομμάτια που δεν χρειάζονται πεντάλ, ή κομμάτια με πεντάλ όπου ο συνθέτης γράφει από την αρχή για ηλεκτρονικό πιάνο και επομένως λαμβάνει υπόψιν τον ήχο του, γνωρίζει τι να περιμένει και προσαρμόζει ανάλογα την σύνθεσή του.

 

Lilypond: Πρόγραμμα μουσικής τυπογραφίας

Στον χώρο του ελεύθερου λογισμικού η πιο σημαντική εφαρμογή μουσικής σημειογραφίας είναι η Lilypond.

Η Lilypond είναι ένα πρόγραμμα μουσικής σημειογραφίας αρκετά διαφορετικό από αυτά που είχαμε χρησιμοποιήσει μέχρι τώρα: Η παρτιτούρα δεν δημιουργείται τοποθετώντας νότες και μουσικά σύμβολα με γραφικό τρόπο πάνω στην οθόνη, αλλά με την επεξεργασία ενός αρχείου κειμένου το οποίο σε μία «συμβολική γλώσσα» περιγράφει το μουσικό κείμενο. Από αυτό το αρχείο κειμένου η Lilypond παράγει ένα αρχείο pdf που περιέχει την παρτιτούρα μας. Το τυπωμένο αποτέλεσμα είναι υψηλής ποιότητας και μοιάζει με βιβλίο, ακόμη και αν χρησιμοποιήσουμε έναν συνηθισμένο εκτυπωτή.

Για παράδειγμα το παρακάτω κείμενο:

{
\time 2/4
\cleff bass
c4 c g g a a g2
}
Περιγράφει ένα απλό μουσικό απόσπασμα:
Αρχίζουμε με μέτρο 2/4 : \time 2/4
Στο κλειδί του μπάσου : \cleff bass
Ακολουθούν οι νότες, οι οποίες συμβολίζονται με τα γράμματα a, b, c κ.λ.π.
Οι ρυθμικές αξίες (διάρκειες) συμβολίζονται με αριθμούς δίπλα στις νότες: 4 ,2

Όσοι έχετε μια μικρή ιδέα από HTML είστε ήδη εξοικειωμένοι με την ιδέα μιας «γλώσσας» η οποία περιγράφει μορφοποιημένο κείμενο, για την ακρίβεια η γλώσσα τής Lilypond μοιάζει με το TeX (LaTeX). Πρόκειται δηλαδή για ένα σύστημα επαγγελματικής μουσικής τυπογραφίας.

Σε σύγκριση με τις συνηθισμένες εφαρμογές γραφικής επεξεργασίας μουσικού κειμένου το σύστημα αυτό έχει κάποια πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα, ανάλογα ίσως με αυτά που θα μπορούσαμε να δούμε αν συγκρίναμε το LaTeX με τους συνηθισμένους γραφικούς (What You See Is What You Get) κειμενογράφους. Για το θέμα αυτό έχουν γραφτεί πολλά και δεν αισθάνομαι κατάλληλος να προσθέσω περισσότερα. Θα προσπαθήσω να δω το θέμα από την κάπως πρακτική σκοπιά του μουσικού:

Για έναν τυπογράφο, είναι αλήθεια, τα πλεονεκτήματα της Lilypond έναντι των γραφικών συστημάτων είναι αποφασιστικά: Καλύτερος έλεγχος πολύ μεγάλων κειμένων, αυτόματη μορφοποίηση ανάλογα με τη δόμηση, εύκολες αλλαγές στην συνολική εικόνα (Lay Out) χωρίς να χρειάζεται να αλλάξουμε με το χέρι εκατοντάδες στοιχεία, εύκολη σύνθεση του συνόλου (παρτιτούρα) από τα μέρη (πάρτες) – ή και αντίστροφα διαχωρισμός τους – με τις αναγκαίες αλλαγές σε μορφοποίηση αποστάσεις κ.λ.π. να γίνονται αυτόματα καθώς και πολλά άλλα.

Για έναν μουσικό όμως υπάρχουν μερικές δυσκολίες:

  • Κάποια επιδεξιότητα στην πληκτρολόγηση είναι απαραίτητη. Εάν πληκτρολογεί κανείς με τη μέθοδο των «δύο δακτύλων» η εργασία του δεν θα είναι αρκετά γρήγορη και απρόσκοπτη.
  • Η Lilypond μπορεί να δημιουργήσει και ένα midi αρχείο ώστε να ακούσουμε το γραπτό μας. Λειτουργίες όμως όπως τμηματική ή επαναλαμβανόμενη εκτέλεση, εκτέλεση μέρους μόνον του συνόλου, εισαγωγή φθόγγων με μουσικό (midi) πληκτρολόγιο κ.λ.π. για να πραγματοποιηθούν χρειάζονται την συνεργασία άλλων προγραμμάτων. Τέτοια προγράμματα υπάρχουν και αναπτύσσονται γρήγορα (π.χ. Denemo) αλλά δεν είναι ακόμη ώριμα για επαγγελματική χρήση.

Πολλοί θα προσμετρήσουν στα μειονεκτήματα την έλλειψη γραφικού περιβάλλοντος η οποία κανει την Lilypond δύσκολη αρχικά στην χρήση. Όμως υπάρχουν αντισταθμιστικά πλεονεκτήματα όπως ανέφερα παραπάνω και άλλωστε κάθε επαγγελματικό εργαλείο απαιτεί κάποια εκμάθηση για να παράγει αξιόλογα αποτελέσματα.

Ο γράφων χρησιμοποιεί την Lilypond για την επεξεργασία μουσικού κειμένου εδώ και αρκετό καιρό. Ένα δείγμα μπορείτε να δείτε εδώ: Θέματα Αρμονίας.

Περισσότερα παραδείγματα μπορείτε να βρείτε στον ιστοχώρο της Lilypond. Στον ίδιο  ιστοχώρο μπορείτε να διαβάσετε και ένα ενδιαφέρον άρθρο για την μουσική τυπογραφία.